Δημοσιεύσεις στα Ελληνικά

Η δημοσιονομική λιτότητα είναι πλέον ένα παγκόσμιο φαινόμενο και η επιβράδυνση της παγκόσμιας ανάπτυξης δεν ευνοεί τις προοπτικές της δημοσιονομικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο. Σύμφωνα με τις baseline προβλέψεις της Ομάδας Μακροοικονομικής Ανάλυσης στο Ινστιτούτο Οικονομικών Λίβι, οι φόβοι για μια οικονομική στασιμότητα μεγάλης διάρκειας και μια παγωμένη αγορά εργασίας είναι απόλυτα δικαιολογημένοι. Υποθέτοντας ότι δεν θα προκύψει οποιαδήποτε αλλαγή στην τιμή του δολαρίου ή στα επιτόκια, και πως το έλλειμα, με βάση το πλέον πρόσφατο σενάριο «μη αυξομείωσης» του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κογκρέσου, θα παραμείνει στα ίδια επίπεδα, η ανάπτυξη θα παραμείνει πολύ αδύναμη έως το 2016 και η ανεργία θα ξεπεράσει το 9%.

Σε ένα εναλλακτικό σενάριο, οι συγγραφείς προσομοιώνουν την επίπτωση των νέων μέτρων λιτότητας που αντιστοιχούν με την εφαρμογή μεγάλων περικοπών στις δημόσιες δαπάνες. Στο σενάριο αυτό, η ανάπτυξη πέφτει στο 0.6% στο δεύτερο τρίμηνο του 2014 προτού εξισορροπηθεί στο 1%, ενώ η ανεργία αυξάνεται στο 10.7% έως το τέλος του 2016. Στο σενάριο δημοσιονομικών κινήτρων, η ανάπτυξη του πραγματικού ΑΕΠ αυξάνεται πολύ γρήγορα, η ανεργία μειώνεται στο 7.2%, και το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών των ΗΠΑ φτάνει στο 1.9% έως το τέλος του 2016 – με μια αναλογία χρέους προς ΑΕΠ, η οποία, στο 97.4%, είναι λίγο υψηλότερη από αυτή στο baseline σενάριο.

Μια εξαγωγική αναπτυξιακή στρατηγική δεν πρόκειται να πετύχει τίποτα παραπάνω από το να αποσπάσει ένα μικρό οσοστό πελατών από τις άλλες εξαγωγικές χώρες, ενώ οι συγγραφείς δεν περιμένουν καμία καθαρή συνεισφορά στην ανάπτυξη της συνολικής ζήτησης από τον χρηματοοικονομικό τομέα. Τονίζουν ότι επιπλέον μέτρα δημοσιονομικών κινήτρων είναι απαραίτητα, αλλά η επιβολή ενός νέου γύρου λιτότητας θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη κατάσταση για την Ουάσινγκτον.

Είναι βιώσιμη;

Ποιος πληρώνει για το Ευρωπαϊκό κυρίαρχο χρέος και τις ζημίες από τα ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου;

Στο πλαίσιο της κρίσης χρέους στην ευρωζώνη και της κρίσης στην αγορά των ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου στις ΗΠΑ, ο Ανώτατος Μελετητής Jan Kregel εξετάζει το ερώτημα πως θα έπρεπε να διανείμουμε τις απώλειες μεταξύ δανειοληπτών και δανειστών σε περιπτώσεις αναδιάρθρωσης του χρέους. Ο Kregel αντιτίθεται σε μια κυρίαρχη προσέγγιση αυτού του ερωτήματος που είναι συνυφασμένη με την ανάλυση της ατομικής δράσης και των συμπεριφοριστικών χαρακτηριστικών—μια προσέγγιση που τείνει προς το συμπέρασμα ότι ο δανειολήπτης πρέπει να επιφορτιστεί όλο το φορτίο του χρέους που έχει προς τον πιστωτή. Η εικασία πίσω από αυτό το είδος ανάλυσης είναι ότι εφόσον ο οφειλέτης (ο φερόμενος ως δόλιος δανειολήπτης του ενυπόθηκου δανείου υψηλού ρίσκου ή ο υποθετικά σπάταλος Ελληνας) είναι η αιτία της ζημίας, ο οφειλέτης πρέπει να επωμιστεί το φορτίο χρέους.

Το μοντέλο της εξαγωγικής ανάπτυξης είναι μια αναπτυξιακή στρατηγική που στοχεύει σε αυξανόμενη παραγωγική ικανότητα εστιάζοντας στις ξένες αγορές. Κυριάρχησε προς το τέλος της δεκαετίας του ’70 και έγινε μέρος μιας καινούργιας συναίνεσης ανάμεσα στους οικονομολόγους σχετικά με τα οφέλη του διεθνούς «ανοίγματος» της οικονομίας.

Σύμφωνα με τον Thomas I. Palley, το μοντέλο αυτό έχει εξαντλήσει τα περιθώρια του λόγω των μεταβαλλόμενων συνθηκών στις οικονομίες αναδυόμενων αγορών καθώς και στις ανεπτυγμένες οικονομίες. Ο συγγραφέας σκιαγραφεί τα στάδια εξέλιξης του μοντέλου της εξαγωγικής ανάπτυξης που οδήγησαν στην υιοθέτησή του παγκοσμίως, καθώς και τις διάφορες επικρίσεις κατά της ατζέντας που έχουν γίνει αρκετά προφητικές. Ολοκληρώνει με το επιχείρημα ότι θα πρέπει να μειώσουμε την εξάρτηση σε στρατηγικές που στοχεύουν στην προσέλκυση άμεσων ξένων επενδύσεων με εξαγωγικό προσανατολισμό και να θεσπίσουμε ένα νέο παράδειγμα στηριζόμενο στο μοντέλο της ανάπτυξης της εγχώριας ζήτησης. Διαφορετικά, είναι πολύ πιθανό να βιώσει η παγκόσμια οικονομία ασυμμετρική στασιμότητα και αυξανόμενες οικονομικές εντάσεις μεταξύ αναδυόμενων αγορών και βιομηχανικών οικονομιών.

Ο Ανώτατος Μελετητής James K. Galbraith εξετάζει κριτικά την ψευδαίσθηση του να βλέ̟πει κανείς την οικονομία των ΗΠΑ μέσα από το πρίσμα της ελεύθερης αγοράς, της α̟πορρύθμισης, των ιδιωτικο̟ποιήσεων και μιας καλοπροαίρετης κυβέρνησης η οποία λειτουργεί κυρίως μέσω της νομισματικής σταθερο̟ποίησης—η ε̟πικρατούσα άποψη ανάμεσα στους οικονομολόγους τις τελευταίες τρείς δεκαετίες. Οι πραγματικές π̟ηγές της αμερικανικής ισχύος, ισχυρίζεται, βρίσκονται με εκείνους που διαχειρίζονται και ελέγχουν τους δημόσιους-ιδιωτικούς τομείς—ειδικά τους δημόσιους θεσμούς σε αυτούς τους τομείς—και οι οποίοι έχουν συνήθως μαζί τους μια π̟ολιτική ατνζέντα. Ο Galbraith αποκαλεί το πλαίσιο αυτό «το αρπακτικό κράτος»: μια κυβέρνηση που είναι απ̟οφασισμένη, όχι να αλλάξει τους κανόνες με κά̟ποιον ιδεαλιστικό τρόπο, αλλά να χρησιμοποιήσει τους υπάρχοντες θεσμούς για πολιτική πατρωνεία σε μεγάλη κλίμακα. Και η διαδικασίσ αυτή είναι στενά συνδεδεμένη με την χρηματοοικονομική απορρύθμιση.

Στο νέο αυτό κείμενο δημόσιας πολιτικής, ο Πρόεδρος Δημήτρης Β. Παπαδημητρίου και ο Ερευνητικός Μελετητής Greg Hannsgen αξιολογούν τη σημερινή πορεία των δημοσίων ελλειμμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλαίσιο του κυβερνητικού χρέους και των δαπανών, της οικονομικής ανάκαμψης και της ανεργίας. Είναι ανένδοτοι ότι δεν υπάρχει τεκμηρίωση για την πεποίθηση ότι η μείωση δαπανών ή η αύξηση φόρων σε οποιοδήποτε κλίμακα θα μειώσει το ομοσπονδιακό έλλειμμα, πόσο μάλλον ότι θα οδηγήσει την οικονομία σε σταθερή ανάπτυξη. Οι μεγάλοι φόβοι σχετικά με τα πρόσφατα μέτρα τόνωσης της οικονομίας και την ταχεία ανάπτυξη της προσφοράς χρήματος αποδεικνύονται για άλλη μια φορά να είναι άκαιροι. Κατά την άποψη των συγγραφέων, πρέπει να βρούμε τη θέληση να αναζωογονήσουμε την κυβέρνηση και να διατηρήσουμε μια κεϋνσιανική στήριξη της οικονομίας ενώπιον μιας ιδεολογικής αντίθεσης και διαδεδομένης δυσπιστίας προς το ρόλο του κράτους.

Αν και δεν προήλθε από οικονομολόγο, η άκαιρη έκφραση «déjà vu ξανά από την αρχή» έρχεται πάντα στο μυαλό με το τέλος σχεδόν κάθε Συνόδου Κορυφής της ΕΕ τα τελευταία χρόνια, οι οποίες ολοκληρώνονται πάντα με την υπόσχεση ότι θα δοθεί μια «τελική λύση» στα προβλήματα που προκαλούνται από μια ολοένα και περισσότερο προβληµατική νομισματική ένωση. Αλλά είναι δύσκολο να ενθουσιαστεί κανείς με οποιαδήποτε λύση έχει προσφερθεί έως τώρα, επειδή όλες οι προτεινόμενες «λύσεις» αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι το πρόβλημα της ευρωζώνης είναι ουσιαστικά πρόβλημα μιας ελαττωματικής χρηματοοικονομικής αρχιτεκτονικής. Η σημερινή κρίση οφείλεται στο γεγονός ότι η δημιουργία του ευρώ έχει στερήσει από τα έθνη την κυρίαρχη ικανότητά τους να εμπλακούν σε μια δημοσιονομική αντεπίθεση ενάντια σε απότομες εξωτερικές διαταραχές της ζήτησης του είδους που βιώσαμε το 2008. Και αυτό είναι ένα πρόβλημα που γιγαντώνεται εξαιτίας της συνεχιζόμενης απροθυμίας της «Τρόικα»—Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), και Διεθνές Νομισματικό Ταμείο—να εγκαταλείψει την δημοσιονομική λιτότητα ως αντάλλαγμα για στήριξη στα κρατικά ομόλογα αυτών των εθνών.

Ένας από τους λόγους για την αποτυχία του Ecofin και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να δώσουν λύση στην κρίση της ευρωζώνης είναι η αντίσταση σε εξαγορές χρέους, κρατικές εγγυήσεις, αλληλοασφάλιση και δημοσιονομικές μεταβιβάσεις μεταξύ κρατών-μελών. Ο Stuart Holland υποστηρίζει ότι κανένα από αυτά τα μέτρα δεν είναι απαραίτητο για να μετατραπεί ένα μέρος των εθνικών ομολόγων σε ευρωομόλογα ή για την καθαρή έκδοση ευρωομολόγων—δύο εναλλακτικές προσεγγίσεις στην κρίση χρέους που θα αντιστάθμιζαν τον κίνδυνο χρεοκοπίας και, με τη διασφάλιση του ευρώ ως αποθεματικό νόμισμα, θα συνείσφεραν να επιτευχθεί μια πιο ισορροπημένη παγκόσμια ανάπτυξη.

Προς το τέλος του 1930, καθώς το κραχ του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης το 1929 είχε αρχίσει να έχει αντίκτυπο στην πραγματική οικονομία των ΗΠΑ πτώση στις τιμές των εμπορευμάτων, μείωση της παραγωγής και αύξηση της ανεργίας ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου του «Η Πραγματεία για το Χρήμα» προκαλούσε τις νομισματικές αρχές να λάβουν «σκόπιμη και αποφασιστική δράση» για τη μείωση των επιτοκίων ώστε να αντιστραφεί η κρίση. Υποστηρίζει ότι έως ότου ληφθεί «εξαιρετικά ασυνήθιστη», «ανορθόδοξη» νομισματική πολιτική δράση «στο πλαίσιο αυτών των προτάσεων και αποτύχει, πρέπει, υπό το πρίσμα της επιχειρηματολογίας αυτής της πραγματείας, να παραδεχτούμε ότι το τραπεζικό σύστημα δεν μπορεί, αυτή τη φορά, να ελέγξει τον ρυθμό των επενδύσεων και, άρα, το επίπεδο των τιμών».

Οι «ανορθόδοξες» πολιτικές που προτείνει ο Κέινς είναι μια σχεδόν τέλεια περιγραφή του πειράματος της Κεντρικής Τράπεζας της Ιαπωνίας με την πολιτική των μηδενικών επιτοκίων τη δεκαετία του 1990 και το πείραμα της Ομοσπονδιακής Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ με την πολιτική των μηδενικών επιτοκίων και της ποσοτικής χαλάρωσης (QE1 και QE2) κατά τη διάρκεια της πρόσφατης κρίσης. Αυτά τα πειράματα αποτελούν κατά κάποιο τρόποι μια ανταπόκριση στην πρόκληση του Κέινς και υποβάλλουν σε δοκιμή τη θεωρία του για την ικανότητα της νομισματικής πολιτικής να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις χρηματοοικονομικές κρίσεις. Η ανταπόκριση αυτή φαίνεται να είναι ένα ξεκάθαρο και σαφές Όχι.

Βελτίωση της ανταγωνιστικότητας με τη μείωση του βιοτικού επιπέδου και αύξηση της φτώχειας

Το νέο πακέτο «διάσωσης» της Ελλάδας από την ΕΕ και το ΔΝΤ έχει να κάνει κυρίως με την περικοπή μισθών στον ιδιωτικό τομέα και την ισοπέδωση των εργασιακών δικαιωμάτων. Εν ολίγοις, δεν κάνει απολύτως τίποτα για να αντιμετωπίσει την οικονομική κρίση επειδή δεν έχει σχεδιαστεί για τη διάσωση της ελληνικής οικονομίας, η οποία βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση εδώ και τρία χρόνια. Στην πραγματικότητα, το νέο Μνημόνιο θα έχει το ανεπιθύμητο αποτέλεσμα της διατήρησης της χώρας σε έναν φαύλο κύκλο του χρέους—και θα οδηγήσει, τελικά, στην έξοδό της από το ευρώ.

Η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση του 2007–08 είναι το δεύτερο πιο καταστροφικό παγκόσμιο οικονομικό γεγονός των τελευταίων 80 ετών. Χάρη στα αυστηρά μέτρα λιτότητας και σε μια φανατική δέσμευση στη δημοσιονομική εξυγίανση, η συνολική οικονομία της Ευρώπης βρίσκεται τώρα πολύ κοντά σε κατάσταση στασιμότητας και εξαιρετικά υψηλά επίπεδα ανεργίας επικρατούν σε πολλές χώρες, ιδίως στην περιφέρεια της ευρωζώνης. Στην Ελλάδα, η κατάσταση είναι εντελώς εκτός ελέγχου, με το βιοτικό επίπεδο να επιστρέφει με ταχείς ρυθμούς στα επίπεδα της δεκαετίας του ΄60 και τον αριθμό των ανέργων να έχει φτάσει στο ένα εκατομμύριο (από ένα εργατικό δυναμικό 5 εκατομμυρίων). Το δεύτερο σχέδιο διάσωσης δεν θα κάνει τίποτα περισσότερο από το να αγοράσει ακόμα επιπλέον χρόνο (μία επίσημη πτώχευση είναι απλά αναπόφευκτη) για την ΕΕ ώστε να χτίσει τείχη προστασίας για την πρόληψη της εξάπλωσης της ελληνικής μετάδοσης στην υπόλοιπη περιφέρεια—και να προετοιμάσει το έδαφος για την έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ.

Είναι λανθασμένη η ερμηνεία της εξελισσόμενης καταστροφής στην Ευρώπη ως μια κρίση κρατικού χρέους. Το βασικό πρόβλημα δεν είναι η ασωτία των περιφερειακών λαών, αλλά η ίδια η αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής νομισματικής ένωσης -- μια αρχιτεκτονική κατασκευή που ακόμη και τώρα αποτελεί εμπόδιο σε μια ικανοποιητική επίλυση αυτής της κρίσης. Η κεντρική αδυναμία της ευρωπαϊκής νομισματικής ένωσης είναι ότι αφαιρεί από τις χώρες το δικαίωμα να έχουν το δικό τους νόμισμα χωρίς να τους παρέχει μια επαρκή δημοσιονομική ή νομισματική δομή. Με άλλα λόγια, η ευρωπαϊκή νομισματική ένωση είναι σαν τις Ηνωμένες Πολιτείες χωρίς το Υπουργείο Οικονομικών ή μια πλήρως λειτουργούσα Κεντρική Τράπεζα. Αν δεν αντιμετωπιστεί αυτή η βασική δομική αδυναμία, η ευρωζώνη θα συνεχίσει τον βηματισμό προς τον γκρεμό -- και θα απειλεί να συμπαρασύρει μαζί της το ήδη ετοιμόρροπο χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ.

Το εξαιρετικό εύρος και το μέγεθος της χρηματοοικονομικής κρίσης του 2007–09 προκάλεσαν μια εκπληκτική ανταπόκριση από την Fed στο πλαίσιο της λειτουργίας της ως δανειστής της εσχάτης προσφυγής. Υπάρχουν αρκετές εκτιμήσεις σχετικά με το συνολικό ποσό που παρείχε η Fed για τη διάσωση του χρηματοοικονομικού συστήματος. Η ίδια η Fed ισχυρίζεται ότι το ποσό ανέρχεται σε 1,2 τρις δολάρια, το Bloomberg το έχει υπολογίσει σε 7,7 τρις δολάρια (και το ποσό αυτό αφορά μόνο τις μεγαλύτερες τράπεζες), ενώ με βάση τις εκτιμήσεις του Κυβερνητικού Γραφείου Λογοδοσίας το συνολικό ποσό ανέρχεται σε 16 τρις δολάρια. Τώρα, όμως, μια καινούργια έρευνα που διεξάγεται ως μέρος ενός πρότζεκτ του Ιδρύματος Φορντ που διευθύνει ο Ανώτατος Μελετητής του Οικονομικού Ινστιτούτου Λίβι L. Randall Wray, ανακαλύπτει ότι οι δεσμεύσεις της Fed—υπό τη μορφή δανείων και αγοράς περιουσιακών στοιχείων προκειμένου να στηρίξει το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα—ξεπερνούν κατά πολύ ακόμη και τις υψηλότερες εκτιμήσεις.

Καθώς η κρίση στην ευρωζώνη συνεχίζεται, και ενώ η οικονομία των ΗΠΑ συνεχίζει να έχει τα χάλια της, θα πρέπει να επανεξετάσουμε τι πραγματικά συμβαίνει και να ακονίσουμε τα πολιτικοοικονομικά μας εργαλεία με το να λάβουμε υπόψη ότι αυτό που λαμβάνει μέρος σήμερα στις ανεπτυγμένες οικονομίες μπορεί να μην είναι απλά μια τραπεζική ή μια χρηματοοικονομική κρίση αλλά μια ευρύτερη κρίση του καπιταλισμού.

Το μέλλον της ευρωζώνης

Με την κρίση στην ευρωζώνη να απειλεί την ακεραιότητα της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Γερμανίδα καγκελάριος Αγκελα Μέρκελ συνεχίζει να απορρίπτει το κάλεσμα για την μετατροπή της ΕΚΤ σε δανειστή έσχατης ανάγκης και παραμένει σταθερά εναντίον των εισηγήσεων για την έκδοση ενός ευρωομολόγου. Ομως η Γερμανία έχει σχέδιο για την ευρωζώνη ακόμα και αν πολλοί προτιμούν να μη το βλέπουν—ένα σχέδιο επικεντρωμένο στη Δαρβινική πολιτική και στα νεοφιλελεύθερα οικονομικά.

Καθώς η κρίση στην Ευρώπη επεκτείνεται, οι διαμορφωτές πολιτικής ξεφουρνίζουν τη μία ανεπαρκή πρόταση μετά την άλλη, ενώ καμία δεν αντιμετωπίζει το κύριο πρόβλημα της κρίσης. Η πιθανότητα μιας διάλυσης της ευρωζώνης, είτε εξ΄ολοκλήρου είτε μερικώς, μοιάζει όλο και λιγότερο εξωφρενική. Εκτός από τα πολιτικά εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν, επικρατεί μεγάλη αδυναμία κατανόησης της φύσης της κρίσης. Και δίχως να είναι ικανοί να δουν ξεκάθαρα το πρόβλημα της κρίσης, οι διαμορφωτές πολιτικής συνεχίζουν να συγκεντρώνουν την προσοχή τους σε λάθος λύσεις.

Η επιβίωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαρτάται από την ικανότητά της να προβεί σε μεταρρυθμίσεις, είτε μέσω επέκτασης—μεγαλύτερο οικονομικό και δημοσιονομικό συντονισμό προς την κατεύθυνση κάποιου είδους ομοσπονδιακού κράτους—ή με το να συρρικνωθεί, με την ευρωζώνη να γίνεται μια βέλτιστη νομισματική περιοχή. Οι περισσότεροι αναλυτές στηρίζουν την πρώτη πρόταση. Αλλά η εσπευσμένη ενίσχυση και διεύρυνση της ένωσης είναι ακριβώς αυτό που έχει οδηγήσει στη σημερινή κρίση στην ευρωζώνη.

Η ακύρωση της συνεδρίασης της 26ης Οκτωβρίου των Υπουργών Οικονομικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ή του Ecofin, έχει διαβρώσει περαιτέρω την εμπιστοσύνη στην ικανότητά του να δώσει λύσει στην επιδεινόμενη κρίση του κυρίαρχου χρέους στην ευρωζώνη. Μια βιώσιμη στρατηγική απαιτείται τώρα—και όπως διευκρινίζει ο Stuart Holland, δύο βιώσιμες στρατηγικές είναι ακόμα καλύτερες από μια.

Επιπλέον λιτότητα, βαθύτερο κατρακύλισμα της οικονομίας, και παράδοση της εθνικής κυριαρχίας

Είναι καλά αναγνωρισμένο γεγονός ότι, μετά από το πρώτο σχέδιο διάσωσης του Μαίου 2010, η ελληνική οικονομία πηγαίνει από το κακό στο χειρότερο, και η έκθεση της τρόικας που διέρρευσε πριν από την σύνοδο κορυφής της ΕΕ της περασμένης εβδομάδας παραδέχτηκε ανοικτά ότι η συρρίκνωση της επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής έχει, ως μέτρο, αποτύχει οικτρά. Οπότε, γιατί πήρε την ηγεσία της ΕΕ σχεδόν δύο χρόνια για να αναγνωρίσει την ανάγκη για ένα σημαντικό κούρεμα του ελληνικού χρέους;

Η υπόσχεση Μέρκελ-Σαρκοζί να δώσουν τέλος στην κρίση της ευρωζώνης

Η αποτυχία εκ μέρους των ηγετών της ΕΕ να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την κρίση της ευρωζώνης έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό με το γεγονός ότι η Γερμανία και η Γαλλία βρίσκονται σε αντίθετους πόλους—πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά. Στο πλαίσιο αυτό, η ανακοίνωση που έγινε από την Μέρκελ και τον Σαρκοζί πως έχουν συμφωνήσει σε ένα συνολικό πακέτο προτάσεων για την επίλυση της κρίσης χρέους στην ευρωζώνη είναι σίγουρα μια θετική εξέλιξη.

Μπορεί ο τυφλός να θεραπεύσει τον ανάπηρο;

Ποιος είπε ότι η οικονομική επιστήμη δεν είναι ιδεολογικά προκατειλημμένη και δεν πάσχει από πολιτική μεροληψία; Τριακόσια χρόνια χρηματοπιστωτικων και οικονομικών κρίσεων δε λένε απολύτως τίποτα στους αδιάλλακτους νεοφιλελεύθερους, που πιστεύουν (ανάμεσα σε άλλα πράγματα) στην ιδέα της ύπαρξης μιας αυτορρυθμιζόμενης αγοράς και στη θεωρία της προς τα κάτω διαρροής του πλούτου. Mε τόσες πολλές λανθασμένες υποθέσεις να καθοδηγούν τον αγοραίο φιλελευθερισμό, δεν προκαλεί απορία το γεγονός γιατί οι νεοφιλελεύθεροι έχουν αποτύχει να βγάλουν τα σωστά συμπεράσματα από την εμπειρία της Mεγάλης Yφεσης του `30 και κάνουν τα στραβά μάτια στις πραγματικές αιτίες της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης του 2007–08 και στην οικονομική υποχώρηση που ακολούθησε.

Ο ερευνητής Greg Hannsgen και ο πρόεδρος Δημήτρης Β. Παπαδημητρίου διαψεύδουν τους ισχυρισμούς από τους σκεπτικιστές της Κοινωνικής Ασφάλισης ότι το πρόγραμμα δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα «σχέδιο Πόνζι».

Ο πρόεδρος Δημήτρης Β. Παπαδημητρίου και ο Μελετητής Έρευνας Greg Hannsgen επιχειρηματολογούν ότι η οικονομική υποχώρηση έχει μετατρα̟πεί σε μια παρατεταμένη και πολύ ασυνήθιστη κάμψη της ανάπτυξης, αποτρέποντας μια ανάκαμψη της αγοράς εργασίας—και η κυβέρνηση βρίσκεται πολύ ̟πίσω στην προσπάθεια της δημιουργίας των νέων θέσεων εργασίας που απαιτούνται για να αντιπετωπιστεί αυτή η καταστροφή.

Το σχέδιο διάσωσης δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το κεντρικό πρόβλημα

Το ενός τρισεκατομυρρίων δολαρίων πακέτο διάσωσης που προώθησαν οι ευρωπαίοι ηγέτες τον Μαη του 2010 και που στοχεύει στην αντιμετώπιση της αυξανόμενης κρίση χρέους της ηπείρου, θα μπορούσε κάλλιστα να φέρει το κωδικό όνομα Πανάκεια. Ανέβηκαν οι μετοχές σε όλη την επικράτεια και έπεσαν ακόμη και τα επιτόκια για τα ελληνικά ομόλογα. Η ανάπαυλα όμως ήταν προσωρινή καθώς οι αγορές αντιλήφθηκαν ότι η διάσωση δεν θα βελτιώσει τα δημοσιονομικά των κρατών της ευρωζώνης.

Μια αποκλίνουσα άποψη

Είναι κοινός τόπος να συνδέει κανείς τα νεοκλασικά οικονομικά με τη φυσική του 18ου ή του 19ου και την έννοια της ισορροπίας, με την ιδέα της συμπεριφοράς του εκκρεμούς, που αν το μετακινήσουμε από το σημείο ηρεμίας, αυτό τελικά θα επιστρέψει πάλι σε αυτό. Ομοίως, ο στόχος μιας οικονομίας που υποβάλλεται σε εξωγενή σοκ είναι η ισορροπία μέσω της σταθεροποίησης των δυνάμεων της αγοράς που απελευθέρωσε το αόρατο χέρι. Αυτή η μεταφορά μπορεί να χρησιμοποιηθεί για όλες σχεδόν τις πτυχές των οικονομικών δραστηριοτήτων: από τις μικρο-αγορές (π.χ., για την πώληση φρούτων και λαχανικών στη λαϊκή αγορά) και τις μακρο αγορές (π.χ., για την εργασία), έως τις σύνθετες χρηματοπιστωτικές αγορές (για συνθετικά εξασφαλισμένα χρεωστικά, τα λεγόμενα CDOs). Καθοδηγούμενη από κάποιο αόρατο χέρι, η προσφορά ισορροπεί τη ζήτηση και οι αγορές λειτουργούν δίχως στρεβλώσεις και αγκυλώσεις. Οπλισμένος με αλληγορίες από τη φυσική επιστήμη, ο οικονομολόγος δεν έχει κανένα πρόβλημα να επεκτείνει την ανάλυση και στο διεθνές επίπεδο της οικονομίας, σε όλα τα διαπραγματεύσιμα εμπορεύματα, σε αυτό που κατ’ ευφημισμόν αποκαλούνται κεφαλαιακές ροές, καθώς και στα ίδια τα νομίσματα. Είναι πεπεισμένος ότι θα υπάρχει κάπου η σωστή τιμή που θα οδηγήσει σε ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης. Ο ορθόδοξος οικονομολόγος πιστεύει ότι το πρόβλημα είναι το κράτος—δηλαδή είναι βέβαιος ότι αν μπορούσαμε να βγάλουμε από τη μέση το κράτος, τότε η αγορά θα λειτουργούσε αποτελεσματικά. Από την άλλη μεριά, ο ετερόδοξος οικονομολόγος είναι λιγότερο σίγουρος για όλα αυτά. Η αγορά θα μπορούσε να μην λειτουργήσει αποτελεσματικά και να συνεχίσουν να υπάρχουν ανισορροπίες. Θεωρεί ότι οι δυνάμεις της αγοράς ίσως να είναι ανίκανες για αυτορρύθμιση. Στο πλαίσιο αυτό, το ορατό χέρι του κράτους θα μπορούσε να επιταχύνει την κίνηση προς το σημείο ισορροπίας.

Οι ορθόδοξοι οικονομολόγοι, καθώς και οι περισσότεροι ετερόδοξοι οικονομολόγοι, βλέπουν την Παγκόσμια Χρηματοπιστωτική Κρίση ως αποτέλεσμα των εγχώριων και των παγκόσμιων ανισορροπιών. Η πιο συνηθισμένη ερμηνεία είναι αυτή που κατηγορεί το Ομοσπονδιακό Αποθεματικό των ΗΠΑ για υπερβολική νομισματική χαλάρωση, μια πολιτική η οποία δήθεν ώθησε στο δανεισμό και προκάλεσε τις δημοσιονομικές και τις εμπορικές ανισορροπίες στην οικονομία των ΗΠΑ και υπερπλεόνασμα ρευστότητας στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές. Όσον αφορά τα προβλήματα στην Ευρωζώνη, οι ανισορροπίες αποδίδονται στην συμπεριφορά των σπάταλων μεσογειακών λαών. Στο πλαίσιο αυτό, το ζητούμενο είναι να αποκατασταθεί η παγκόσμια ισορροπία, μια πολιτική λύση η οποία απαιτεί ένα συνδυασμό υψηλότερων συναλλαγματικών ισοτιμιών για τους Κινέζους, μείωση των αμερικανικών εμπορικών ελλειμμάτων, και τευτονική δημοσιονομική πειθαρχία στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιαπωνία, καθώς και στην περιφέρεια της Ευρώπης.

Το κείμενο αυτό διαφωνεί με τις αναλύσεις των ορθόδοξων οικονομολόγων και υιοθετεί μια εναλλακτική άποψη, εξετάζοντας το ζήτημα των ανισορροπιών μέσα από το πρίσμα των τομεακών ανισορροπιών, μια προσέγγιση που ανέπτυξε ο Wynne Godley, και από τη σκοπιά της σύγχρονης θεωρίας του χρήματος, που προέρχεται από τις μελέτες των Innes, Knapp, Keynes, Lerner, και Minsky. Το πρόβλημα δεν είναι πρόβλημα χρηματοοικονομικών ανισορροπιών, αλλά μάλλον πρόβλημα ανισορροπίας στο επίπεδο της ισχύος. Είναι αναμφισβήτητο γεγονός ότι έχει συγκεντρωθεί πολύ μεγάλη δύναμη στα χέρια του χρηματοοικονομικού τομέα, στους κόλπους των διαχειριστών κεφαλαίων, στην εξουσία του αρπακτικού κράτους και στο κέντρο της Ευρώπης. Κυριαρχεί η ιδιωτικοποίηση και η επιδίωξη του ιδιωτικού σκοπού, ενώ οι κρατικές λειτουργίες έχουν σχεδόν πάψει να λειτουργούν με στόχο την εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος. Με λίγα λόγια, υπάρχει πάρα πολύ νεοφιλελευθερισμός στον κόσμο, πολύ λίγη δημοκρατία, και ακόμη λιγότερη διαφάνεια και κυβερνητική λογοδοσία.

Μια μετακεϋνσιανή ανάλυση της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους

Η συμβατική σοφία υπαγορεύει ότι η ευρωπαϊκή κρίση χρέους, η οποία έχει μέχρι στιγμής οδηγήσει σε σκληρά προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής διαμορφωμένα από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ιρλανδία, προκλήθηκε από μια δημοσιονομική ασωτία από την πλευρά των περιφερειακών χωρών, σε συνδυασμό με το μοντέλο κράτους πρόνοιας, και ότι ο ρόλος του κοινού νομίσματος (δηλαδή του ευρώ) ήταν, στην καλύτερη των περιπτώσεων, μηδαμινός. Η εργασία αυτή έχει ως στόχο να δείξει ότι, σε αντίθεση με τη συμβατική σοφία, η κρίση στην Ευρώπη είναι το αποτέλεσμα μιας ανισορροπίας μεταξύ χωρών κέντρου και περιφέρειας, η οποία είναι σύμφυτη με το οικονομικό μοντέλο του ευρώ. Με τη βοήθεια που παρείχαν οι διαδικασίες της νομισματικής ενοποίησης και της χρηματοπιστωτικής απορρύθμισης, οι χώρες του κέντρου της ευρωζώνης επιδίωξαν πολιτικές που βασίζονται στις εξαγωγές—ή, πιο συγκεκριμένα, πολιτικές προάσπισης των ιδίων συμφερόντων επί ζημία των ανταγωνιστών—εις βάρος αυξανόμενων ανισορροπιών και συσσώρευσης χρέους στην περιφέρεια. Αυτή η ανισορροπία έγινε μη βιώσιμη, και αυτή η μη βιωσιμότητα ήταν ένας αιτιώδης παράγοντας για την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2007–08. Το κείμενο υποστηρίζει επίσης ότι η ευρωζώνη θα μπορούσε να αποφύγει τη σώρευση ανισορροπιών με την υιοθέτηση της ιδέας της γενικευμένης τραπεζικής (μια θεμελιώδη αρχή της πρότασης του Τζον Μέιναρντ Κέινς για μια Ένωση Εκκαθάρισης) ως κεντρικό στοιχείο του σχεδίου της για νομισματική ολοκλήρωση.

Ένα ακόμα επιπλέον σχέδιο διάσωσης για την Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση κατευθύνεται μέσω κεντρικής Ευρώπης, αλλά κανείς δεν είναι αρκετά ανόητος να πιστέψει ότι είναι αρκετό. Ο Υπουργός Οικονομικών της Ελλάδας δήλωσε, με βάση κάποιες αναφορές, ότι η χώρα του δεν μπορεί να εξυπηρετήσει το χρέος της και άφησε να εννοηθεί ότι μια διαγραφή ύψους 50% είναι πιθανή. Αυτό, όμως, θα ήταν απλά η αρχή καθώς άλλες υπερχρεωμένες χώρες θα ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο. Ολες οι μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες θα δεχτούν χτύπημα—και το ίδιο θα συμβεί και στην αμερικανική αγορά αμοιβαίων κεφαλαίων, αξίας 3 τρις εκατομμυριων δολαρίων, όπου περίπου το ήμισυ της συνολικής αξίας αυτών των κεφαλαίων έχουν επενδυθεί σε ευρωπαϊκές τράπεζες. Προσθέστε και τις άλλες αμερικανικές τράπεζες που είναι εκτεθειμένες στην Ευρώπη και έχουμε ένα πιθανό χτύπημα στο συνολικό χρηματοοικονομικό σύστημα των ΗΠΑ. Μια άλλη παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση φαίνεται να είναι αρκετά πιθανή.

Πρώτα συνοψίζουμε την κατάσταση στην Ευρωχώρα. Το κύριο επιχείρημά μας θα είναι ότι το πρόβλημα δεν οφείλεται σε άσωτες δαπάνες από μερικές χώρες, αλλά στην αρχιτεκτονική της ίδιας της ευρωπαϊκής νομισματικής ένωσης. Στρέφουμε ύστερα την προσοχή μας στα προβλήματα των ΗΠΑ, αξιολογώντας την πιθανότητα μιας επιστροφής στη χρηματοοικονομική κρίση και την οικονομική υποχώρηση. Καταλήγουμε ότι δύσκολοι καιροί βρίσκονται μπροστά μας και πως υπάρχει υψηλή πιθανότητα ότι μια άλλη κατάρρευση θα πυροδοτηθεί από γεγονότα και εξελίξεις στην Ευρωχώρα ή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ολοκληρώνουμε με μια αξιολόγηση των πιθανών τρόπων για να βγούμε από την κρίση. Δεν είναι δύσκολο να διατυπωθούν απλές οικονομικές και τεχνικές πολιτικές λύσεις για τις ΗΠΑ και για την Ευρωχώρα. Το πραγματικό εμπόδιο είναι πολιτικό—και, δυστυχώς, η κατάσταση χειροτερεύει γρήγορα στην Ευρώπη. Μπορεί να είναι ήδη πολύ αργά.

Η κρίση χρέους της Ελλάδας σε γενικό πλαίσιο

Η Ελλάδα εντάχθηκε στην ευρωζώνη όχι μόνο με μαγειρεμένα στατιστικά αρχεία αλλά με μια οικονομία που ήταν ακατάλληλη για τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες μιας ενοποιημένης αγοράς με ένα ενιαίο σκληρό νόμισμα. Επιπλέον, η χώρα έχει μια πολιτική τάξη που είναι διαβόητα διεφθαρμένη, μια δημόσια διοίκηση που ο τρόπος λειτουργίας του διακωμωδεί την αποτελσματικότητα και την παραγωγικότητα, και μια συνολική πολιτική κουλτούρα που είναι εξαρτημένη από την πελατειακή πολιτική, ευημερεί με βάση την φοροδιαφυγή και την ανομία και στερείται οποιαδή̟ποτε αίσθηση κοινωνικού συμφέροντος και κοινωνικής ευθύνης. Η κρίση χρέους, που ξέσπασε το 2009, και τώρα έχει φέρει τη χώρα στο χείλος μιας μεγάλης κλίμακας εθνική καταστροφή, είναι απόρρεια ενός απίστευτα διεφθαρμένου πολιτικού συστήματος και των επιπτώσεων του νεοφιλελεύθερου οικονομικού περιβάλλοντος. Η Ελλάδα μετατρέπεται τώρα, χάρη στους αρχηγούς της ΕΕ και του ΔΝΤ και σε μια κυβέρνηση που παρέδωσε την εθνική κυριαρχία στα διεθνή κέντρα πολιτικής και οικονομικής ισχύος, σε προτεκτοράτο της ΕΕ και πιο ακριβέστερα, σε μπανανία των κυρίαρχων δυνάμεων ης ΕΕ.

Η εργασία αυτή ξεκινάει μετρώντας ξανά τα αίτια και τις συνέπειες της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης (ΠΧΚ). Το γεγονός που πυροδότησε την κρίση ήταν, φυσικά, το ξεδίπλωμα της κρίσης στα στεγαστικά δάνεια υψηλού κινδύνου (subprimes). Εντούτοις, το άρθρο υποστηρίζει ότι το χρηματοοικονομικό σύστημα ήταν ήδη τόσο εύθραυστο που σχεδόν οτιδή̟ποτε θα μπορούσε να είχε προκαλέσει την κατάρρευση. Στη συνέχεια, αξιολογεί τα μαθήματα που θα έπρεπε να έχουμε πάρει από την κρίση. Εν συντομία, αυτά συμπεριλαμβάνουν: (α) η ΠΧΚ δεν ήταν μια κρίση ρευστότητας, (β) η στάθμιση των οικονομικών κινδύνων (underwriting) παίζει ρόλο, (γ) αρρύθμιστοι και ανεπιτήρητοι χρηματοοικονομικοί θεσμοί εξελίσσονται με φυσικό τρόπο σε οργανισμούς ελέγχου απάτης, και (δ) το χειρότερο μέρος είναι το κουκούλωμα των εγκλημάτων. Το άρθρο προβάλλει το επιχείρημα ότι δεν μπορούμε να λύσουμε την κρίση έως ότου χτη̟πήσουμε την απάτη και ολοκληρώνει με το περίγραμμα μιας αντζέντας για μεταρρύθμιση στο ̟πλαίσιο της εργασίας του Χάιμαν Μίνσκυ.